شناسایی شواهدی از محل تولید آهن در محوطه تاریخی مالمون

به گزارش  خبرگزاری صدا و سیما کاوش های باستان شناختی محوطه مالمون به سرپرستی علی اکبر وحدتی و با مجوز پژوهشگاه انجام شد که در جریان این کاوش ها، سه ترانشه با هدف بررسی ساختار های معماری و شناسایی شواهد فعالیت های فلزگری گشایش یافت.

سرپرست هیئت باستان شناسی در این باره گفت: در ترانشه یک به ابعاد 5×5 متر، یک محدوده سنگ فرش با کارکرد صنعتی شناسایی شد. یک گمانه پیشرو تا عمق حدود 230 سانتی متر نیز نشان داد که محوطه دست کم دارای دو مرحله استقرار بوده است. شواهد مرحله نخست بیشتر بیانگر کارکردی استقراری و عمدتاً مسکونی است، در حالی که در مرحله دوم فعالیت های صنعتی افزایش یافته و ذوب سنگ آهن به یکی از فعالیت های اصلی محوطه تبدیل شده است.

علی اکبر وحدتی افزود: در این ترانشه حجم قابل توجهی سرباره آهن، قطعات خردشده سنگ آهن خام و تعدادی اشیای آهنی کوچک، از جمله میخ های نعل به دست آمد. بررسی های اولیه نشان می دهد که بخشی از سنگ آهن، از جمله نمونه هایی از هماتیت و لیمونیت، پیش از ورود به فرآیند ذوب در محل خرد و آماده سازی می شده است.

او اظهارکرد: ترانشه دو به ابعاد 4×5 متر، بقایای یک مجموعه معماری مسکونی را آشکار کرد. دیوار های سنگی این مجموعه تا ارتفاع حدود 160 سانتی متر سالم باقی مانده اند و از نمونه های قابل توجه معماری سنگی در منطقه گیلان به شمار می روند. در ارتباط با این معماری، مجموعه ای از سفال های ساده و لعابدار، عمدتاً متعلق به دوره های تیموری، صفوی و قاجار، و همچنین تعدادی اشیای فلزی از جنس آهن و یک قطعه زیور مسی، احتمالاً به شکل سنجاق سر یا قلم سرمه کش، کشف شد.

این باستان شناس افزود: شواهد معماری و یافته های این ترانشه نشان می دهد که نخستین مرحله استقرار در مالمون احتمالاً ماهیتی عمدتاً مسکونی داشته است. وجود مقدار محدودی سرباره آهن در ارتباط با این مرحله نیز نشان می دهد که ساکنان محوطه با منابع معدنی منطقه آشنا بوده اند.

به گفته او، در ترانشه سه به ابعاد 3×2 متر، بقایای یک کوره ذوب آهن شناسایی شد. این کوره متشکل از یک ساختار مستطیلی سنگی است که دیواره های داخلی آن در اثر شدت حرارت دچار ذوب شدگی و جوش خوردگی شده و خاک پیرامون آن نیز به شدت تحت تأثیر حرارت قرار گرفته است. حجم قابل توجهی سرباره آهن از انواع مختلف و قطعات فراوان سنگ های معدنی حاوی کانی های آهن در پیرامون کوره به دست آمد. تنوع سرباره ها می تواند بیانگر مراحل یا شرایط متفاوت فرآیند ذوب و بهره برداری از کوره باشد و مطالعه آنها می تواند در بازسازی فناوری تولید آهن در محوطه مؤثر باشد.

وحدتی تصریح کرد: پیش از کاوش های باستان شناختی، بررسی های ژئوفیزیکی توسط دانشگاه شهید بهشتی، به سرپرستی کوروش محمدخانی، چندین ناهنجاری مغناطیسی بزرگ را در بخش های مختلف محوطه شناسایی کرده بود که احتمال وجود ساختار های مرتبط با کوره های ذوب آهن را مطرح می کرد. کاوش های انجام شده با شناسایی بقایای کوره، سرباره و سایر شواهد فلزگری، وجود فعالیت های متالورژیکی در محوطه را تأیید کرد.

سرپرست هیئت باستان شناسی افزود: مجموع شواهد نشان می دهد که استقرار در مالمون احتمالاً در اواخر دوره تیموری یا اوایل دوره صفوی آغاز شده و در مراحل اولیه بیشتر ماهیتی مسکونی داشته است. فعالیت های مرتبط با فلزگری به تدریج افزایش یافته و به ویژه در اواخر دوره صفوی و دوره قاجار، محوطه به یکی از کانون های متمرکز فعالیت های ذوب آهن در منطقه تبدیل شده است.

او گفت: بررسی های پیشین در پیرامون ماسوله نشان داده است که فعالیت های مرتبط با استخراج، ذوب و فرآوری آهن در بیش از 30 نقطه از منظر فرهنگی ماسوله پراکنده بوده است. افزایش شمار محوطه های مرتبط با تولید و فرآوری آهن، از وجود شبکه ای گسترده از فعالیت های تولید آهن در منطقه حکایت دارد؛ در حالی که شمار محوطه های کاوش شده همچنان محدود است.

این باستان شناس اظهار کرد: اهمیت مالمون در این است که امکان مطالعه هم زمان توالی استقرار، معماری، سازمان فضایی فعالیت های صنعتی، آماده سازی سنگ آهن، کوره های ذوب و بقایای فرآیند تولید آهن را فراهم می کند. ادامه بررسی های باستان شناختی و مطالعات تخصصی بر روی کوره ها، سرباره ها، سنگ های معدنی و معادن متروکه آهن می تواند به شناخت دقیق تر فناوری و زنجیره تولید، مقیاس فعالیت های صنعتی و سازمان یابی این فعالیت ها در منطقه کمک کند.

او گفت: نتایج کاوش مالمون نشان می دهد که این محوطه ظرفیت قابل توجهی برای ادامه مطالعات باستان شناختی و بازسازی سازمان فضایی و فرآیند های فناورانه تولید آهن در منظر فرهنگی ماسوله دارد و می تواند به شناخت یکی از مهم ترین ابعاد اقتصادی و صنعتی تاریخ این منطقه کمک کند.